Χελιδονίσματα: Τα Κάλαντα της Άνοιξης

Featured image

Τα χελιδόνια στο μακρινό τους ταξίδι από την αρχαία Ελλάδα μέχρι και σήμερα, δεν ξέχασαν ποτέ να φέρουν μαζί με την άνοιξη και το όμορφο έθιμο της «Χελιδόνας» που τα παιδιά το χαίρονται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Κάθε 1η Μαρτίου ή στις 21 Μαρτίου που είναι ημέρα της εαρινής ισημερίας, τα παιδιά παρέα με τα χελιδόνια, ξεχύνονται στους δρόμους μαζί με τις αυτοσχέδιες «Χελιδόνες» τους, για να πάνε από πόρτα σε πόρτα τραγουδώντας τα «Χελιδονίσματα». Με αυτόν τον τρόπο γιόρταζαν το τέλος του χειμώνα και τον ερχομό των χελιδονιών και της άνοιξης. Η «χελιδόνα» είναι μια κατασκευή ξύλινη στολισμένη με άσπρες και κόκκινες κορδέλες. Στο πάνω μέρος έχει ένα μικρό ξύλινο χελιδονάκι, που μπορεί να γυρνά γύρω – γύρω. Όταν η «χελιδόνα» γυρίζει, οι κορδέλες, που είναι στερεωμένες πάνω στο χελιδονάκι, πέφτουν μέσα στο σπίτι του νοικοκύρη, για να έχει «μπερεκέτια», δηλαδή, να του πάει καλά η νέα σοδειά. Παλιά, οι νοικοκυρές έδιναν στα παιδιά λάδι, κρασί, αλεύρι, σιτάρι, αυγά και σε λίγες περιπτώσεις χρήματα. Την ξύλινη «χελιδόνα» σε κάποιες περιοχές τη στολίζουν με φύλλα κισσού, που είναι χαρακτηριστικό της αειθαλούς βλάστησης, σε άλλες, με ζουμπούλια ή άλλα ανοιξιάτικα λουλούδια, κι αλλού κρεμούν στο λαιμό κουδουνάκια ή Μάρτη. Μικρά και μεγάλα παιδιά πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και λένε τα «χελιδονίσματα» ενώ τα κουδουνάκια συνοδεύουν το τραγούδι τους. Στα πρώτα βυζαντινά χρόνια, το ελληνικό έθιμο της χελιδόνας θεωρήθηκε ειδωλολατρικό και στην αρχή απαγορεύτηκε από την εκκλησία. Παρ’ όλα αυτά όμως τα παιδιά συνέχιζαν να τραγουδούν τον ερχομό της Άνοιξης και έτσι το έθιμο διατηρήθηκε όπως ακριβώς και στην αρχαιότητα.

Αναδρομή στην Ιστορία

Στην αρχαιότητα, τον μήνα Μάρτη – Βαδράμιο – στη Ρόδο (σε άγνωστη ημέρα του τοπικού μήνα) γινόταν τα «Χελιδόνεια» για την υποδοχή της άνοιξης και των χελιδονιών, της οποίας η ίδρυση αποδίδεται στον Λίνδιο Κλεόβουλο. «ΗΛΘ΄ ΗΛΘΕ ΧΕΛΙΔΩΝ, ΚΑΛΑΣ ΩΡΑΣ ΑΓΟΥΣΑ ΚΑΙ ΚΑΛΟΥΣ ΕΝΙΑΥΤΟΥΣ, ΕΠΙ ΓΑΣΤΕΡΙ ΛΕΥΚΑ, ΕΠΙ ΝΩΤΑ ΜΕΛΑΙΝΑ, ΑΝΟΙΓ ΆΝΟΙΓΕ ΤΑΝ ΘΥΡΑΝ ΧΕΛΙΔΟΝΕΙ, ΟΥ ΓΑΡ ΓΕΡΟΝΤΕΣ ΕΣΜΕΝ ΑΛΛΑ ΠΑΙΔΙΑ {Κλεόβουλος ο Λίνδιος}». Μικρά παιδιά τριγυρνούσαν από πόρτα σε πόρτα και ζητούσαν χρήματα και σύμφωνα με τον Αθηναίο, χρονολογείται στον -6ο αιώνα. Ο Αθηναίος σημειώνει ότι το χελιδονίζειν ήταν για τους Ροδίτες, ένα είδος αγερμού (συλλογή χρημάτων, όπως στα σύγχρονα κάλαντα) και διασώζει ένα τέτοιο τραγούδι μνημονευόμενο από τον Θέογνι στο δεύτερο βιβλίο του “Περί θυσιών” στη Ρόδο. Τραγουδώντας μικρά άσματα αντίστοιχα με τα σημερινά κάλαντα, τα χελιδόνεια, που κατά την Ελληνιστική περίοδο διαδόθηκαν στον Ελληνικό κόσμο, επέζησαν έως τον 10ο αιώνα, οπότε και απαγορεύθηκαν από την «εν Τρούλλω» 6η Οικουμενική σύνοδο (+939) ως κατάλοιπο του Ελληνικού εθνισμού. Υπάρχει μάλιστα κι ένας συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο αρχαίο και σύγχρονο χελιδόνισμα, που κατέγραψε τον 12ο αιώνα ο Γάλλος κληρικός Benoit όταν άκουσε να το τραγουδούν Έλληνες μαθητές στο Collegio Greco στη Ρώμη. Οι στίχοι που κατέγραψε ο Benoit έχουν εντυπωσιακή ομοιότητα με τα σημερινά χελιδονίσματα. Επιπλέον, μάλιστα και το φιλοδώρημα που ζητούν οι καλαντιστές παραμένει το ίδιο από την αρχαιότητα. Ο συγγραφέας Αθηναίος (2ος αιώνας μ.Χ.) έχει διασώσει ένα «χελιδόνισμα» που τραγουδούσαν τα παιδιά στη Ρόδο.

Ήλθε ήλθε χελιδών
καλάς ώρας άγουσα
καλούς ενιαυτούς,
επί γαστέρα λευκά
επί νώτα μέλαινα…
Παλάθαν ού προκύκλει
εκ πίονος οίκου
οίνου τε δέπαστρον
τυρών τε κάνιστρον…

Και η χελιδόνα, με την μαύρη ράχη και την άσπρη κοιλιά, ξεκινώντας από την ειδωλολατρική Ελλάδα και πετώντας ασταμάτητα, από άνοιξη σε άνοιξη, για αιώνες ολόκληρους, πέρασε από το Βυζάντιο και συνεχίζοντας το ταξίδι της έφτασε μέχρι τις ημέρες μας και κελαηδά ακόμα. Στα νεότερα χρόνια τα παιδιά τραγουδούν τα σύγχρονα χελιδονίσματα σε διάφορες παραλλαγές ανάλογα με την περιοχή.

Αναβίωση του εθίμου της χελιδόνας στο Νεοχώρι Καρδίτσας.

Λέει λέει η χελιδόνα και
λαλούν τα χελιδόνια.
Μάρτης μας ήρθε,
πουλάκια λαλείτε.
Θάλασσα επέρασα,
βασιλιά χαιρέτησα.
Καλημέρα βασιλιά,
καλώς τη χελιδόνα.
Τι γυρεύεις χελιδόνα;
Θέλω αυγά σαρακοστά
και πεντηκοστά,
να σαρακοστέψουνε,
να πεντηκοστέψουνε,
για την μάνα του πουλιού,
και για του χελιδονιού.
Έξω ψύλλοι έξω τα κακά τα λόγια
μέσα υγειά μέσα χαρά μέσα Μάρτης με την χελιδόνα!

(Στη Θεσσαλονίκη)

Μάρτης μας ήρθε, καλώς μας ήρθε
τα χελιδόνια έρχονται από την Αραβία,
μας φέρνουνε την άνοιξη κι όλο το καλοκαίρι
και ‘μεις για τούτο ήρθαμε, να πούμε καλημέρα
και να παρακαλέσουμε Χριστό και Παναγία
να μας βοηθά παντοτινά και όλοι με υγεία. Και του χρόνου!

(Στη Σάμο)

Δόνι, χελιδόνι ήρθες, καλώς ήρθες. Φκιάσε τη φωλιά σου κάμε τα πουλιά σου φκιάστηνε στο σπίτι κανένας δεν τη γκίζει. Το χελιδόνι το πουλί πάει πέρα κι’ έρχεται πάει και ξανάρχεται στήνει μήνυμα και λέει πως είναι καλοκαίρι.

(Στη Ρόδο)

Το χελιδόνιμ πέπεται πάει και πάλιν έρκεται και τραγουδά και χαίρεται και φέρνει μας μήνυμα(ν) πως είναιν άνοιξη καιρού και άρχιση καλοκαιριού Και εσείς εμάς τον κόπο μας να μας πληρώσετε πολλά κοσάρια, γρόσια και αυγά όχι από ένα κι’ από δυο αλλά από έξη κι’ απ’ οχτώ. Ήρθε, ήρθε χελιδόνα, φέρνοντας καλοκαιριά και καλή χρονιά, στην κοιλιά της άσπρη και στη ράχη μαύρη.

(Στην Κρήτη)

Ο Μάρτης ήρθε με χαρές και με δροσιές γεμάτος, όλα τα έχνη τα κακά να μη φανεί η φανιά ντως, όξω ψύλλοι και κοργοί, όφιδες και μποντικοί κολισαύρες και λιακόνια, όξω απού τ΄ αφεντικού το στρώμα. Το χελιδόνι νάρχεται , στο σπίτι να φωλεύγει, και να του δίδετε θροφή να παίρνει να μισέβγει να πηαίνει εις την έρημο, να είναι φορτωμένο, να τρώει να ευφραίνεται κι αυτό το βλοημένο δώτε και μας τον κόπο μας, ό,τι είναι ο ορισμός σας και ο Χριστός μας πάντοτε να είναι ο βοηθός σας, χρόνους πολλούς να ζήσετε, πάντα ευτυχισμένοι σωματικά και ψυχικά να είστε ευτυχισμένοι .

(Στις Σέρρες)

Χελιδόνια έρχεται από τη Μαύρη θάλασσα
θάλασσα κι αν πέρασε, έκατσε κι ελάλησε.
Έμαθε τα γράμματα, γράμματα σπουδάματα
γράμματα Ελληνικά που μαθαίνουν τα παιδιά
τα παιδιά από το δάσκαλο.
«Δάσκαλος μας έστειλε
να μας δώστε πέντε αυγά.
Κι αν δεν δίντε πέντε αυγά
παίρνουμε την κλωσσαριά.
Να γεννά και να κλωσά
και να σέρνει τα πουλιά.

Γεώργιος-Αλέξιος Κ. Καραντώνης

Advertisements

About Gio Don Karanton

Μαθηματικός
This entry was posted in Νεοχώρι, Χελιδόνα and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s